Η διολίσθηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην γεωπολιτική και οικονομική ανυποληψία δεν έχει καμία σχέση με τον Ντόναλντ Τραμπ. Είναι δομική, αυτοπροκαλούμενη και βαθιά ριζωμένη σε ένα ολοένα και πιο αντιδημοκρατικό σύστημα διακυβέρνησης, το οποίο προτάσσει τη ρύθμιση αντί της καινοτομίας, τον συμβολισμό αντί της στρατηγικής και τη γραφειοκρατική εξουσία αντί της λαϊκής νομιμοποίησης.
Ο αργός στραγγαλισμός της Ενιαίας Αγοράς
Όπως επισημαίνουν αναλυτές του Eurointelligence, η ΕΕ δεν διέθετε ποτέ μια αξιόπιστη πορεία για να εξελιχθεί σε γεωπολιτική δύναμη συγκρίσιμη με τις ΗΠΑ ή την Κίνα. Η «στρατηγική αυτονομία» περιορίστηκε σε ένα σύνθημα — χωρίς στρατηγικό σχέδιο, χωρίς χρηματοδότηση και χωρίς πολιτική βούληση. Οι αμυντικές δαπάνες αυξάνονται, αλλά αποσπασματικά και κυρίως μέσω χρέους, ενισχύοντας τελικά την εξάρτηση από τις αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας και τις αγορές που κυριαρχούνται από το δολάριο. Σε καμία φάση δεν υπήρξε συμφωνημένη στρατηγική εξόδου ή τελικός στόχος για την Ουκρανία, πέρα από ευχολόγια.
Κι όμως, τα πραγματικά πλεονεκτήματα της ΕΕ — η ενιαία αγορά, η τελωνειακή ένωση και το κοινό νόμισμα — υπονομεύθηκαν συστηματικά από την ίδια της την ηγεσία. Αυτά τα εργαλεία δεν κερδίζουν πολέμους, αλλά προσφέρουν τεράστια ισχύ. Αν η Ευρώπη δεν είχε μείνει πίσω στην παραγωγικότητα και αν δεν είχε εγκαταλείψει τις τεχνολογίες του 21ου αιώνα, η απειλή αποκλεισμού από τη μεγαλύτερη ενιαία αγορά του κόσμου θα ήταν πραγματικός μοχλός πίεσης.
Αντ’ αυτού, οι Βρυξέλλες επέλεξαν τον ρυθμιστικό μαξιμαλισμό και τη δημοσιονομική ασφυξία, στερώντας από την Ένωση τον αναγκαίο δημοσιονομικό χώρο για να δράσει σε κρίσεις.
Όταν η «ολοκλήρωση» μετατρέπεται σε αντιδημοκρατική συγκέντρωση εξουσίας
Με την αναθεώρηση των Συνθηκών πολιτικά αδύνατη — κυρίως επειδή θα απαιτούσε δημοκρατική συναίνεση την οποία οι ελίτ πλέον δεν εμπιστεύονται — η ΕΕ επέλεξε να ενισχύσει τη τεχνοκρατική διακυβέρνηση χωρίς λογοδοσία. Αντί να περιορίσει τις φιλοδοξίες της, τις διεύρυνε: Πράσινη Συμφωνία, αντικαινοτομική νομοθεσία, κανονιστικά πλαίσια αποκομμένα από την οικονομική πραγματικότητα.
Το αποτέλεσμα είναι ένα παράδοξο: περισσότερη συγκεντρωτική εξουσία με λιγότερη δημοκρατική νομιμοποίηση. Αποφάσεις που αναδιαμορφώνουν ολόκληρες οικονομίες λαμβάνονται από μη εκλεγμένους επιτρόπους, επιβάλλονται μέσω δικαστηρίων και ρυθμιστικών αρχών και προστατεύονται από κάθε ουσιαστική λαϊκή αντίδραση.
Η κατάληξη είναι η παράλυση. Καθώς σχεδόν κάθε κράτος διαθέτει δικαίωμα βέτο, το σύστημα καταφεύγει σε ό,τι μπορεί να εγκριθεί: επιτροπές, μελέτες, πρόστιμα και ρυθμιστικό θέατρο.
Η ρύθμιση ως υποκατάστατο στρατηγικής
Τίποτα δεν αποτυπώνει αυτή τη νοοτροπία καλύτερα από την εμμονή της ΕΕ με την ψηφιακή ρύθμιση. Ενώ οι ΗΠΑ και η Κίνα ανταγωνίζονται σκληρά στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης, η ΕΕ επιλέγει να τιμωρεί πλατφόρμες για συμβολικές παραβάσεις. Το πρόστιμο των 120 εκατ. ευρώ κατά του X στο πλαίσιο του Digital Services Act — για τα «μπλε τικ» και τεχνικά ζητήματα διαφάνειας — αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας κουλτούρας διακυβέρνησης που συγχέει τον έλεγχο με την ικανότητα.
Το πρόβλημα δεν είναι η προστασία των χρηστών. Είναι η ρύθμιση χωρίς κατανόηση, από θεσμούς που στερούνται τόσο δημοκρατικής εντολής όσο και τεχνολογικής επάρκειας. Η ΕΕ επιχειρεί να ρυθμίσει την τεχνητή νοημοσύνη χωρίς να έχει δημιουργήσει ούτε έναν παγκοσμίως ανταγωνιστικό πρωταθλητή στον τομέα.
Αυτό δεν είναι προνοητικότητα. Είναι διαχειριζόμενη παρακμή.
Η ψευδαίσθηση της συναίνεσης και η πραγματικότητα του βέτο
Το σύστημα λήψης αποφάσεων της ΕΕ είναι εγγενώς αντιδημοκρατικό. Οι πολιτικές δεν καθορίζονται από τους πολίτες, αλλά από συνασπισμούς βέτο. Η Γαλλία μπλοκάρει αγροτικές μεταρρυθμίσεις. Η Γερμανία περιορίζει τη δημοσιονομική ευελιξία. Η Ιταλία καθυστερεί εμπορικές συμφωνίες. Η συμφωνία Mercosur — προϊόν 25 ετών διαπραγματεύσεων — παραμένει όμηρος εθνικών λόμπι και πολιτικών ελιγμών.
Ακόμη και όταν επιτυγχάνονται συμφωνίες, οι ευρωπαϊκές ελίτ σπεύδουν να τις επικυρώσουν πριν προλάβουν να παρέμβουν κοινοβούλια ή δικαστήρια, αποκαλύπτοντας έναν αυξανόμενο φόβο απέναντι στον δημοκρατικό έλεγχο.
Πρόκειται για διακυβέρνηση μέσω αποφυγής, όχι συναίνεσης.
Καινοτομία ή έλεγχος
Ο παγκόσμιος ανταγωνισμός στην τεχνητή νοημοσύνη καθιστά τη θέση της Ευρώπης αμείλικτα σαφή. Οι ΗΠΑ φιλοξενούν τις OpenAI, Anthropic, xAI, Perplexity, Nvidia, Google και Microsoft. Η Κίνα ακολουθεί. Η Ευρώπη απουσιάζει — όχι τυχαία, αλλά εκ προθέσεως.
Η ΕΕ δεν καλλιεργεί την καινοτομία· τη πειθαρχεί. Το ένστικτό της είναι να προλαμβάνει, να περιορίζει και να τιμωρεί αντί να ενθαρρύνει και να κλιμακώνει. Καμία σοβαρή τεχνολογική εταιρεία δεν θα επέλεγε να γεννηθεί σε ένα περιβάλλον που αντιμετωπίζει την επιτυχία ως κάτι που πρέπει να ρυθμιστεί μέχρι εξαφάνισης.
Η θεμελιώδης αποτυχία
Η τραγωδία της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν είναι ότι απέτυχε να γίνει υπερδύναμη. Είναι ότι εγκατέλειψε το αναγκαίο κυνηγώντας το ανέφικτο, διαβρώνοντας ταυτόχρονα τη δημοκρατική της νομιμοποίηση.
Η ισχύς δεν οικοδομείται μόνο με κανονισμούς. Ούτε μπορεί να επιβιώσει η πολιτική εξουσία χωρίς τη συναίνεση των πολιτών.
Οι ΗΠΑ επιδιώκουν την καινοτομία.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει τη ρύθμιση.
Και σε έναν κόσμο που ανταμείβει την ταχύτητα, την κλίμακα και τη δημιουργικότητα, αυτή η επιλογή εξηγεί τα πάντα.
