Η εξελισσόμενη κρίση γύρω από το Ιράν και τα Στενά του Ορμούζ αναδεικνύει ένα γνώριμο ιστορικό δίδαγμα: περιορισμένες στρατηγικές κινήσεις μπορούν να εξελιχθούν ταχύτατα σε παρατεταμένες και δαπανηρές συγκρούσεις.
Η απόφαση των Ηνωμένων Πολιτειών να ελέγξουν την πρόσβαση στα ιρανικά λιμάνια μέσω των Στενών του Ορμούζ θυμίζει προηγούμενες προσπάθειες ελέγχου κρίσιμων θαλάσσιων περασμάτων — με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα την εκστρατεία της Καλλίπολης κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στο επίκεντρο και των δύο περιπτώσεων βρίσκεται ο ίδιος στόχος: ο έλεγχος ενός ζωτικού θαλάσσιου διαδρόμου. Το 1915, η Βρετανία και οι σύμμαχοί της επιδίωξαν να ανοίξουν τα Δαρδανέλλια, ώστε να εξασφαλίσουν γραμμή ανεφοδιασμού προς τη Ρωσία. Σήμερα, τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν μία από τις σημαντικότερες ενεργειακές αρτηρίες του κόσμου, με παγκόσμιες συνέπειες να εξαρτώνται από τη σταθερότητά τους.
Μια εκστρατεία βασισμένη σε λανθασμένες εκτιμήσεις
Η επιχείρηση της Καλλίπολης ξεκίνησε με την πεποίθηση ότι η ναυτική ισχύς από μόνη της θα μπορούσε να εξασφαλίσει τη διάσπαση. Η βρετανική ηγεσία, με καθοριστικό ρόλο του Ουίνστον Τσώρτσιλ, θεωρούσε ότι παλαιότερα πολεμικά πλοία μπορούσαν να εξουδετερώσουν τις οθωμανικές άμυνες χωρίς σημαντική χερσαία εμπλοκή. Η εκτίμηση αυτή αποδείχθηκε καταστροφική. Τα στενά ύδατα εξέθεσαν τα συμμαχικά πλοία σε συγκεντρωμένα πυρά παράκτιου πυροβολικού και σε κρυμμένα ναρκοπέδια. Οι οθωμανικές δυνάμεις, έχοντας οχυρώσει και τις δύο πλευρές των στενών, προκάλεσαν βαριές απώλειες στον συμμαχικό στόλο. Οι νάρκες από μόνες τους βύθισαν σημαντικό αριθμό πλοίων, οδηγώντας σε άμεση αναθεώρηση των σχεδίων.
Από την αποχώρηση στην κλιμάκωση
Αντί να αποσυρθούν, οι Σύμμαχοι προχώρησαν σε κλιμάκωση. Ακολούθησε η περίφημη απόβαση της 25ης Απριλίου 1915, με τη συμμετοχή των ANZAC και άλλων συμμαχικών δυνάμεων, οδηγώντας σε μήνες σκληρού πολέμου χαρακωμάτων. Παρά την αριθμητική υπεροχή, οι επιτιθέμενοι αντιμετώπισαν καλά οχυρωμένους αμυνόμενους σε πλεονεκτικό έδαφος. Το αποτέλεσμα ήταν καταστροφικό: σχεδόν μισό εκατομμύριο απώλειες και τελικά αποχώρηση.
Η επιλογή που δεν έγινε: Ο ρόλος της Ελλάδας
Λιγότερο γνωστή είναι μια εναλλακτική στρατηγική που θα μπορούσε να αλλάξει την πορεία της εκστρατείας. Την εποχή εκείνη, η Ελλάδα — με στρατηγική θέση και αξιόμαχο στρατό — είχε εκφράσει πρόθεση να υποστηρίξει τις συμμαχικές επιχειρήσεις. Μεταξύ των προτάσεων ήταν μια δυτική προσέγγιση για τον έλεγχο του Ελλησπόντου και την άσκηση πίεσης από διαφορετικό άξονα. Εάν οι Σύμμαχοι είχαν αποδεχθεί τη συμμετοχή της Ελλάδας και υιοθετήσει μια συντονισμένη δυτική στρατηγική, ενδεχομένως να είχαν αποφύγει τα πιο ισχυρά οχυρωμένα σημεία των Δαρδανελλίων. Μια συνδυασμένη επιχείρηση — ναυτική και περιφερειακή — με τη στήριξη της ελληνικής γεωγραφίας και των γραμμών ανεφοδιασμού, θα μπορούσε να προσφέρει μεγαλύτερη ευελιξία και μειωμένη έκθεση στις εχθρικές άμυνες. Δεν θα εγγυόταν απαραίτητα επιτυχία — αλλά πιθανότατα θα άλλαζε ριζικά την ισορροπία κινδύνου. Αντί γι’ αυτό, η στρατηγική αδράνεια, οι πολιτικές διαφωνίες και οι αντικρουόμενες προτεραιότητες εμπόδισαν την υλοποίησή της.
Τα διδάγματα για σήμερα
Οι ομοιότητες με τη σημερινή κρίση στα Στενά του Ορμούζ είναι εντυπωσιακές. Πρώτον, τα στενά περάσματα ευνοούν τον αμυνόμενο. Όπως το οθωμανικό πυροβολικό και οι νάρκες εξουδετέρωσαν τη συμμαχική ναυτική υπεροχή το 1915, έτσι και σήμερα σύγχρονα μέσα — πύραυλοι, drones και ασύμμετρες τακτικές — μπορούν να αμφισβητήσουν ακόμη και ισχυρούς στόλους. Δεύτερον, η υποτίμηση του αντιπάλου παραμένει κρίσιμο λάθος. Τρίτον, η κλιμάκωση σπάνια ελέγχεται. Μια περιορισμένη επιχείρηση μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε ευρύτερη σύγκρουση. Τέλος, το ανθρώπινο και οικονομικό κόστος είναι συχνά πολύ μεγαλύτερο από τις αρχικές εκτιμήσεις — ιδιαίτερα όταν εμπλέκονται κρίσιμες ενεργειακές οδοί.
Μια διαφορετική θέση για την Αυστραλία
Σε αντίθεση με το 1915, η Αυστραλία σήμερα δεν είναι υποχρεωμένη να ακολουθεί αυτόματα στρατιωτικές αποφάσεις συμμάχων. Ως κυρίαρχο κράτος, διαθέτει τη δυνατότητα να αξιολογεί ανεξάρτητα τους κινδύνους και να καθορίζει τη δική της πορεία. Και αυτό μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικό.
Καταληκτική σκέψη
Η Καλλίπολη δεν ήταν μόνο αποτυχία εκτέλεσης — ήταν αποτυχία επιλογής της σωστής στρατηγικής. Το ίδιο ερώτημα αιωρείται σήμερα πάνω από το Ορμούζ.
